ERGONOMiNiN TANIMI:
Ergonomi, Fransizca  “ergonomi” sozcugunden  dilimize ergonomi okuyusu seklinde gecmis olup aslinda eski  Yunanca is anlamina gelen  ERGON ve dogal yasa veya duzen anlamina gelen NOMOS ‘tan  turetilmis bir sozcuktur.

Ergonomi; isletmede gerek calisma kosullari, gerekse uretkenligi iyilestirme acisindan isin nicelik ya da nitelik olarak incelenmesidir. isciler ve is cevresiyle aralarindaki optimal iliskinin basarisiyla ilgili bir bilim dalidir.

Prof. Dr. Bedri Isil “Ergonomi”adli kitabinda ergonomiyi soyle tanimlamaktadir.

Ergonomi;  arac,gerec ve makinalarin insan tarafindan maksimum konfor emniyet ve temkinlikle kullanilabilmesi icin gerekli olan ve insanlarin bilimsel ozelliklerine ait bilgilerin toplamidir. A.Wismer’ e gore ise ergonomi; is-insan iliskilerinden dogan problemlere uygulanabilen bir teknoloji olarak kabul edilmekte, bu nedenle calisan insana yonelik etud ve calismalar seklinde tanimlanmaktadir.

ODT?  Endustri Muhendisligi Bolumu ogretim uyesi  End.Y. Muh. Ekrem Sarisoy’ un  bir bildirisinde de  belirttigi gibi; ergonomi, insan ve calisma ortami arasindaki bilimsel iliski olarak tanimlanabilir. Burada calisma ortamindan kasit sadece insanin icinde bulundugu ortam degil buna ilaveten kullandigi makina, alet ve malzemeyi, calisma metodunu, organize eden  ergonomi, teknolojiden biyolojik (fizyoloji)  ve toplumsal bilimlerden (psikoloji, toplum bilim)  alinan yontemlerin kesisme noktasindaki calisma konusunda, insanin karsilastigi sorunlara bir yaklasim bicimidir. Ergonomi, isi insana uyarlamak icin bir arastirma ve eylem programi icerir; ergonomi kavrami, iscinin kullandigi araclarla gerecleri, calisma yontemlerini, isin gerek bireysel gerek kume calismasi duzeyinde tasarimlanip orgutlendirilmesini kapsar. Calisma araclariyla gereclerinin insanin govde yapisi ile onun ic isleyisine uygun dusecek bir bicimde duzenlenmesi, isin bireysel yeteneklere oldugu kadar genellikle insan dogasina da uygun olarak duzenlenmesi, makinalarin calistirma dugmesi ya da kollariyla denetim gostergelerinin en uygun bir duzen icinde bulunmasi, devinimlerin en az yorgunluk doguracak bicimde bolunup duzenlenmesi, elverisli isik, ses, havalandirma, isi, nem gibi calisma kosullarinin saglanmasi ergonominin baslica kosullari arasindadir.

Makina ve araclar duzenlenirken veya isyeri planlanirken, ergonomik kurallara gore duzenleme ve planlama yapilirsa, is ile isci arasinda iyi bir uyum saglanmasi  ve boylece en az yorgunlukla, en yuksek verime ulasma sorunu daha kolay ve daha ucuz cozumlenir.

is ortami insan davranislarini etkileyen cok degisik faktorleri icerdiginden, ergonominin ilgi alani gittikce genislemektedir.  Ergonominin temel amaci, bireylerin ve onlarin is cevreleri ile aralarindaki iliskinin optimal olmasini saglamaktir. Ergonomistler is sistemlerini yeniden inceleyip, sistemdeki is streslerini minimize etmeye ugrasirlar.  Ergonomi prensipleri asagidaki alanlarda uygulanir;

Dizayn etme, degisiklik yapma, duzenleme yapma, yuksek urun produktivitesi, is yasami ve urun kalitesini arttirmak icin ekipmanlarin bakiminda,

• Kolay ve hizli islem,servis ve bakim icin is alanlarinin dizayninda,
• Operatorler ve makinalar arasindaki gorev tahsisatini iceren is metodlarinin duzeninde,
• Yuksek produktivite ve iscilerin guvenligi icin isyerlerindeki fiziksel faktorlerin (sicak,soguk, gurultu, nem, aydinlatma, titresim) kontrolunde.

Ergonomi sadece isle ilgili problemleri degerlendirmek degil ayrica bir cozum bulma bransidir da. Ergonominin amaci,  iscinin refahini ve produktiviteyi, is streslerini azaltarak optimize etmektir. Ergonomi buluslari, tibbi mudahaleye gerek kalmadan, herhangi bir kaza olusmadan, onceden onlem almaya yoneliktir.

is yerlerindeki stres faktorleri ise sunlardir;

• isyerlerinde kullanilan arac-gereclerin miktari ve karmasikligi,
• Yapay cevre kosullari (gurultu, titresim, zehirli materyaller, vs.)
• Mental ve fiziksel is yuku.

Ergonomi uygulamalarinin sonuclari ise soyledir;

• Yapilan isin, iscilerin bedenleri ve performanslari uzerindeki etkilerinin anlasilmasi,
• isin, isci uzerindeki uzun donemli potansiyel veya kumulatif etkilerini onceden tahmin etmek,
• Bir isin yapilmasi icin is yerinin ve/veya araclarinin, iscilere uygunlugunun saptanmasi,
• Produktivitenin gelistirilmesi ve iscilerin refahinin saglanmasinda “personelin goreve uymasi” veya “gorevin personele uymasi” yolunun optimal olaninin secimi.

Bu tarz bir girisimin sonucunda, isci kapasitesi ve isin gerektirdikleri arasinda iyi bir uygunluk saglanabilir.

ERGONOMiNiN END?STRi M?HENDiSLiKTEKi YERi:
Ergonomi cok genis bir bilim dali oldugundan  basarili ergonomik programlar, sinirlari cok genis olan bu bilimi anlayip, tum alanindan yararlanmaya calisan ergonomik cozumler arastirmaya yoneliktir. Bu yuzden eger bir muhendis, muhendislik disi faktorleri (veya bir psikolog, psikolojik olmayan faktorleri) goz ardi ederse yapilan degerlendirmeler kisa donemli olacaktir. Bu degerlendirmeden de, isin gerektirdikleri ve insan kapasitesi ile  limitlerinin tutarli bir sekilde karsilastirmasi beklenemez.

is ortami insan-makina sistemlerinin “makina” bolumune indirgenemez. Cunku isi kosullandiran, kuskusuz, her zaman cevre sicakligi ve gurultu, oturma yerlerinin bicimi ve bedenin sikintili konumu, isaretlerin ve kumanda ogelerinin duzenlenisidir. Butun bu cozumleme konulari ile ergonomi ugrasir. Ayrica isi kosullandiran etkenlere; isin bolunmesi, gorevlerin kucuk parcalara ayrilmasi, ara dinlenme sayisi ve suresi, yonergelerin sayisi ya da coklugu, yapilan isin sonuclarini bilme ya da bilmeme, yapilan isle alinana ucret arasindaki iliski, vb. eklenebilir. Butun bunlar isletmede ozel bir “ergonomi” servisi kurma yerine, isletmenin butun bolumlerine (ozellikle is organizasyonu bolumune) ergonomik yaklasimin girmesini saglamanin daha yararli olacagini gosterir.

Bilim ve teknolojinin hizla gelismesi sonucu, gittikce daha kompleks makinalarin dizayni ve bunlarin ayrintili islerde kullanilmasi olayi, insanin calisma sekil ve standartlarinin daha hassas bir bicimde incelenmesini zorunlu kilmistir. Bunun yani sira hafifmis gibi gorunen ancak monotonluk ve dikkat unsurunu icinde bulunduran isler de bir takim ruhsal bozukluklara yol acmaktadir. Ayrica yapay ve dogal cevre sartlarinin da cesitli faaliyetler uzerinde onemli etkisi vardir. ?retim tekniklerinin gelisip, makinalarin daha kapsamli hale donusmesi yatirimin tutarlari  ve maliyet artisi konularini beraberinde getirir. Bu sebeple teknoloji secimi cok onemlidir. Teknik zorunluluklar ve ozellikle ekonomik sartlar, yatirimlardan devamli ve maksimum bir sekilde yararlanmak icin o tesisin 24 saat araliksiz calistirilmasini gerektirir. Boyle bir durum ise vardiya sistemi ve gece calismalarini ve  dolayisiyla iscilerde devamsizlik , isi birakma  gibi onemli maliyet artisina sebep olur.

isletmelerde verimliligin arttirilip karin yukseltilmesi icin,insan sagligi pahasina uretim temposunun hizlandirilmasi, asiri isbolumu, gurultu, toz, titresim, isik , donusumlu vardiya sistemi gibi durumlarin isciler tarafindan iyi karsilanmamasi, calisma sartlarinin incelenmesi ve uretim arac ve gereclerinin dizaynina iliskin bazi calismalar olmasi gerekliligini dogurmus ve bu tarz bir dusunusun gelistirilmesini zorunlu kilmistir.

Yukarda bahsedilen ihtiyaclardan dogan ergonomi bilimi, bir uretim unitesinin etkinliginin arttirilmasina yonelik oldugu kadar calisanlarin is yuklerini azaltmayi da hedeflemektedir. Bas dondurucu bir hizla  gelismekte olan teknolojiyi kullanmakta olan insanoglu da Ergonomiye ne kadar gereksinmesi oldugunu anlamistir. Artik bilimsel calismalar, Ergonomi ile ayni paralellikte gelismekte olup birbirlerini besleyerek  yeni dunyayi bicimlendirmektedirler. Ergonomik duzenlemeleri  uygulayacak olan en uygun muhendislik de endustri muhendisligi  oldugundan  ve bu bilim dalinin yerinin  ve oneminin tartisilmaz oldugu boylece ispatlanmistir.

iÃ?TE DURUÃ? Ã?EKLi (iÃ? POZiSYONU):
is pozisyonu calisirken vucudun hareketli uzuvlarinin aldigi durus seklidir. is karsisinda durus sekli, vucut catisini teskil eden uzuvlarin bir butun halinde ve birbirine destek olacak sekilde isin geregi olan pozisyonda durum almasidir.
Bu durus vucudun cevreden aldigi uyarilar ve ise hazirlanis hareketleri ile bir butun teskil eder. isin basindan sonuna kadar mekan icinde vuku bulan hareketler ve tavirlar fiziki faaliyetin temelini olusturur.”

is durusu bir taraftan insan vucudunun anotamik ve fizyolojik karakteristiklerine, ozel denge kurallarina, fizik ve Biomekanik kanunlara tabi iken, diger taraftan kisinin yapacagi islemlere baglidir. Nitekim agir bir yuku tasirken, bir islem yaparken ya da araba surerken ayni sahis degisik hareketler yaparak cesitli pozisyonlara girer.?retim islerinde mekanizasyonunun artmasi sayesinde agir ve yogun bir takim isler (Ornegin malzeme tasima ve yerlestirme isleri) buyuk olcude azalmistir.

Ancak gerek imalat sanayiinde ve gerekse yonetime iliskin buro islerinde, cogalan is sekil ve turlerine paralel olarak, iscilerin katlanmak durumunda olduklari zor ve yipratici is pozisyonlari goz onune getirilirse, mekanizasyonun isleri azaltip kolaylastiracagindan suphe etmek gerekir. Ornegin, oto montajinda diz cokerek ya da yari egik pozisyonda yapilan calismalar, teknik ressamlarin veya mekanik montorlerinin belirli sekilde durum almalari, sekreterlerin daktilo karsisinda, montorlerin montaj masasinda ayni pozisyonda uzun sure calismalari...vb. Kaslarin kisa surede yorulmasina neden olur ayrica bu zorunlu durus sekillerinin uzun surede cok cesitli olumsuz etkiler yaratir. Kan dolasim sisteminin asiri zorlamasi sonucu meydana gelen odem ve varisler, omurgadaki cesitli bozukluklari, disk kaymalari, mafsal carpikliklari vb. bunlardan bazilaridir. Goruldugu gibi calisirken katlanilan zorunlu pozisyonlar uzun donemde cok onemli sekil bozukluklari ve hastaliklar yaratir.

UYGUN DURUÃ? KRiTERLERi:
Ergonomik acidan iscinin ya da kotu is durusunu tayin eden degisik kriterler vardir.Bunlardan bazilari butun islere uygulanabilen anlamli genel kriterlerdir.

“Enerji harcama acisindan” iscinin is basinda belirli bir pozisyonda durma  zorunlulugu nedeni ile harcanan ek enerji, o isin agirlik ve yoruculugu hakkinda her zaman kesin bir fikir vermez.

• Kalp frekansi: Kalp frekanslari, yapilan isin durumu ve yoruculugu hakkinda arastirmaciya oldukca guvenilir bir fikir verebilir. Bu yolla iscinin is icin harcadigi enerji miktari yaninda vucut organlarinin kalp seviyesinde  yuksekligi, cesitli adale gruplarinin gerilmeleri ve hidrodinamik kurallara gore kalbin en uc noktadaki hucrelere kadar kan pompalama sirasinda kan damarlarinin is yuzlerine yuklenen basinc konusunda da yararli bilgiler alinir.  Bununla beraber, uygun bir durusla her zaman hidrodinamik sartlar tam olarak saglanamaz. Ornegin, ayakta egilmis vaziyette dururken vucudun buyuk kismi kalp duzeyinde oldugu halde, omurganin gerilmesi ve omurga diskleri arasinda basincin artmasi vucutta olumsuz etki yaparak yorulma ve tutukluga sebep olur.
• Elektromyografi: Elektromyografi metodu ile kaslarin gerilme dereceleri tespit edilerek, yorulma belirtileri objektif olarak saptanabilir. Fakat bu metotla iscinin is durusuna destek saglayan (katilan) tum adalelerin yorulma durumlarini tespit etmek mumkun degildir. Ozel hallerde bazi adale gruplari hakkinda bilgiler almak suphesiz cok yararlidir ancak herhangi bir yanilgiya dusmemek icin bu sonuclari diger bazi kriterlerle birlikte degerlendirmek gerekir. Ornegin normal oturma durumunda omurga dik ve az bir yukleme maruzdur. Durum genelde iyidir ancak bir sure sonra bel ve ayaklar uyusur ve sikintili bir durum yaratir.
• Subjektif Kriterler: Yapilan isin subjektif yonu cok onemlidir. isci zevkle yaptigi tehlikesiz bir is karsisinda kendinden emin ve rahattir. Tehlikeli kirli isler iscide urkeklik ve huzursuzluk yaratir.

iÃ? DURUÃ?UNU BELiRLEYEN FAKTORLER:
is basinda calisan iscinin is durusunu dogrudan etkileyen temel faktorler sunlardir:

• Gorus sartlari:  Yapilacak isin detaylarinin inceligi goz-is mesafesini tayin eder.isin bas ve goz ekseninin normal dogrultusunda bulunmasi gerekir. is, iscinin ufak bas ve goz hareketleri ile gorebilecegi bir konumda bulunmali.
• Vucudun ise gore durum almasi: Bazi hassas ince isler genellikle bedensel hareketten ziyade vucudun belirli bir pozisyonda sabit tutulmasini gerektirir. is hassaslastikca vucut ekseni ise karsidan ve uygun yatkinlikta olmali.
• ise kuvvet uygulanmasi: Kumanda kollarinin karsi direnci, aletlerin ve yer degistirme zorunlulugu olan malzemelerin agirligi dolayisiyla isci tarafindan uygulanacak kuvvetin miktar seviyesi ve yonu ise uygun sekilde duzenlenmeli, Vucut dengesi bozulmamali.
• is mahallinin duzenlenmesi:  is yapilan tezgah ya da montaj masasinda calisma duzeni, malzeme makine ve aletlerin durumu is durumuna ve islem sirasina uygun duzenlenmeli.
• isin temposu:  isin geregine uygun olmalidir.

Yukarida siraladigimiz hususlar goz onunde bulundurularak, iscinin yorulmadan daha verimli sekilde calisabilmesini temin amaci ile, iscinin is karsisinda uygun bir pozisyonda durmasi saglanmali. Bu durus duzenlenirken vucut dengeli olmali, dolasim sistemi zorlanmamali ve is durusu sik sik degistirilmelidir. Yani isci bazen oturarak bazen ayakta calisabilmelidir.

Yukarida bahsettigimiz kriteri uygulamaya koyarken ozetle su hususlara dikkat edilmelidir:

• Hareketler kuvvetle degil, insanin yapisina uygun yumusak bir esneklikle yapilmalidir. Bunun icin dikey hareketler yerine yatay, dogrusal hareketler yerine devirli, icten disa degil distan ice, itme yerine cekme hareketleri tercih edilmeli.
• Hareketlerin kontrolu degil serbest ve otomatik olarak yapilabilmesi careleri aranmali, bunu saglamak icin; islem gorecek parcalari otomatikman kullanim pozisyonuna getirecek sevk edici, oluklu malzeme kutu ya da kasalarindan yararlanmali, isi bitenler eski yerlerine gidebilmeli.
• Luzumsuz hareketler ekarte edilmeli, zorunlu hareketler en aza indirilmeli bunun icin; birkac parcanin bir defada alinip kullanilmasini saglayan duzen gelistirilmeli, malzemeyi isleme durumunda tutacak tasiyici ya da mengene kullanilmali.
• isin en kisa yoldan ve devamli olarak yapilmasi careleri aranmali.
• Yapilacak ise uygun ve en az miktarda kas ya da kas grubu kullanmalidir.

Bahsedilen kriterler seri uretimde veya montaj masalarinda oturarak calisan iscinin pozisyonuna kolaylikla uygulanabilir.

Genelde duruma gore hareket etmeyi ve guc kullanmayi gerektiren diger uretim faaliyetlerine bu kriterleri tumu ile uygulamak her zaman mumkun degildir.

Bu nedenle ergonomist bu gibi durumlarda deneyim gorgu ve bilgilerine dayanarak en uygun cozum yollarini arayip bulmak durumundadir.