Olcumler:

Fiziki parametrelerin saptanmasi, asiri is yukunun calisan kisi uzerinde etkilerini azaltmak ve iscilere normal bir calisma ortami saglamak acisindan onemlidir. Fizyolojik parametrelerin tespiti iscinin fiili yukunu hesaplamak ve sonuclarinin kontrolu icinde gereklidir.

Cevre isisinin olcumu:     Ã?u parametrelerle belirlenir.

• Kuru sicaklik; klasik bir termometre ile olculebilir.
• Nemli sicaklik; hygrometres ve pscchrometreles ile olculebilir.
• Ortam sicakligi; havadaki su buharinin etkisi goz onunde bulundurulur.
• Hava cereyan hizi; anemometrelerle tespit edilebilir.
• Isima sicakligi; isiyan sicaklik akimi dir ve steradiometre veya siyah kureli termometrelerle olculur.

Halen bazi isletmelerde is yerinin cesitli noktalarda degisik zamanlardaki isi sartlarini izlemek icin “ortam isi sartlarini takip” kartlarindan yararlanilmaktadir.

Isi etkisinin olcumu:    Kalp atislarinin olcumu ile hem fiziki ve hem de isisal yukun ikisi birden belirlenebilir. Olcumleri once normal isi sartlarinda yaparak soz konusu iki olayi birbirinden ayirabiliriz. Isi sartlarina tahammul konusunda kisiden kisiye degisir gorulen farklilik yaratan faktorler;

• Yas.
• Cinsiyet; kadinin kucuk dolasim sistemi ve ic organlari, kan debisinin artisina kolay uyum saglayamaz.
• Saglik durumu ve cevreye uyum saglama; saglikli genc insanlarda isi ortamina uyum saglama toleransi fazladir. Bu uyum artan ter miktari ile saglanir. Erken terleme, uzun sure ve fazla ter atma, stok tuz miktarini gittikce azaltir. Bunun sonucu olarak ic isi ve kalp atislari yavaslar vucut denge saglamaya calisir.

Kontrollu kisa sureli ve tekrarlanarak yapilan calismalarla ilk yirmi gunde vucut isi sartlarina, basta hizla ve giderek yavaslayan bir tempo ile uyum saglanir. Gerektigi gibi davranilmazsa uyum 4 hafta sonra durur.

Korunma Yollari:
Isisal sartlar degistirilemiyorsa ise uygun bir duzen gelistirmek veya kisisel koruyucu malzeme kullanmak. Bu onlem; uygun bir hava sirkulasyonu saglayarak isiyi ayarlamak, sicak malzeme ile temas halinde isi gecirmeyen eldiven veya ayakkabi kullanmak seklinde veya isi kisa dinlenmelerle yapmak veya isi duzeni saglanmis dinlenme salonlarindan yararlanarak, is yuku azaltilarak, is yuku ve temposunu azaltarak, isciye bol sulu gida ve mesrubat vererek seklinde olabilir.

Isisal sartlar degistirilebiliyorsa, isi kaynaklarini tecrit ederek veya mevcut durum uygun hale getirilerek, duzen saglanir.

G?R?LT?:
Kulak yolu ile gelen rahatsiz edici duygu yaratan belirli bilesenleri olmayan her akustik olaya “gurultu” denir.

Sanayi isletmelerinde, degisik tipte hizli ve buyuk makinalarin kullanilmasi sonucu, gurultu en onemli cevre sorunlarindan biri haline gelmistir. 

Teknolojinin gelismesi sonucu artan gurultu calisanlar uzerinde bircok sakincalar dogurmaktadir. isgucunun fiziksel ve ruhsal sagligini bozmakta, belli bir siniri asinca da kulakta onarilmaz hasarlara neden olmaktadir. Gurultu sonucu meydana gelen isitme kayiplari gittikce artmaktadir. isgucunun ruhsal ve fiziksel sagligini bozan gurultu onemli ol­cude isgucu verimini olumsuz kilmaktadir. Gurultu cagimizda artik sa­dece isyerlerinin degil, tum toplumun sorunu haline gelmistir. bu nedenle gurultuyu dogru bir bicimde olcmeli, degerlendirmeli ve gerekli onlemler vakit gecirmeden alinmalidir. .

Gurultuye iliskin Kavramlar:

• Sesin siddeti : Sesi olusturan titresimlerin atmosferde yarattigi basinc, sesin sid­detini belirler. Ses siddeti “desibel (dB)” ile olculur. Kulak 1000 Hz lik sesi ancak 0,00002 N/cm2 (0 desibel) basincin ustunde duymaya baslar. Dayanabilecegi en ust ses siddeti ise 130 desibeldir. Bu durumda kulakta agri baslar. Gurultu 90 desibeli asarsa sozle anlasma imkani kaybolur.
• Frekans: Saniyedeki periyot sayisidir. Frekans sesin toklugunu veya tizligini belirler. Frekans sesin toklugunu veya tizligini belirler. Al­cak frekansli ses tok, yuksek frekansli ses ise tiz sestir. Frekansin birimi “Hertz (Hz)” dir. Genc ve saglikli bir insan 16-20.000 Hz frekansli sesleri duyar.
• Oktav:  Birinin frekansi digerinin iki kati olan iki titresimin araligidir.
• Fon:  Gurultunun oznel siddetini olcebilmek icin kullanilan boyutsuz bir olcu birimidir. Fon olcusu ayni siddette (ayni basinci yaratan) fakat fre­kanslari degisik seslerin es siddetle algilanmamasi olgusuna dayanmak­tadir. Fon degerleri teknik bir aletle olculemez. Bu degerler egitilmis goz­lemcilerin takdir ettikleri oznel ses siddeti degerleridir.
• Son:  Oznel siddeti 40 fon olan bir sesin yuksekligi 1 son olarak kabul gormektedir.
• dB(A): Kulak duyarliliginin frekansa gore degiskenlik gostermesi nede­niyle desibel degeri gurultunun insan kulagina olan etkisini olcmekte yeterli olamamaktadir. Bu nedenle ses siddetinin olcu birimi olarak fre­kansa gore degerlendirilmis olan dB(A) degerleri kullanilir. Ses olcme ci­hazlari ses siddetini genellikle dB(A) turunden olcerler.

Gurultuyu Olcme Ve Degerlendirme:
Sesin siddetini olcmeye yarayan aygitlara ses olcer, ses duzeyi olce­nlere, sonometre denilmektedir. Ses olcer sesin siddetini desibel olarak olcer. Genellikle ses olcerlerde A, B ve 0 olmak uzere uc filtre mevcut olup sesin siddetinin insan kulagi tarafindan algilandigi gibi olculmesini saglarlar. A filtresi kulak duyumuna en yakin karsiligi verdigi icin, gurultunun ki­siye etkisi arastirilirken cogunlukla A konumunda dB (A) birimiyle ol­cum yapilir.

Gurultunun dB turunden siddetinin olculmesi gurultunun zararli etkilerini ortaya koymak icin yeterli olmayabilir. Kulak en fazla 1000. 6000 Hz arasindaki frekanslarda duyarlidir. Bu nedenle frekans analiz­leri yapilarak, gurultunun siddeti yaninda frekans degeri de bilinmelidir. Bir isyerinde gurultuyu olcmek icin isyerinin bircok yerinde en az bir hafta olcum yapmak gereklidir.

Gurultunun insan Sagligi ?zerindeki Etkisi:
Asiri gurultu verilen dikkati azaltmakta, sinirlilige yol acmak­ta, anlasma olanaklarini kisitlamakta, kisiler arasindaki ilis­kiler uzerinde olumsuz sonuc dogurmakta ve isitme duygusunun azalma­sina kadar gidebilmektedir.

Ayrica gurultulu ortamda calismalarini zamanla konsantrasyon, dikkat ve reaksiyon kapasitesi zayiflar, bunun sonucu olarak cesitli fonk­1siyonel bozukluklar (yorgunluk, uyku bozukluklari bas agrilari, dolasim semptomlari gibi) ortaya cikar.

isitme ile diger duyu organlari, sinir sistemleri ve duyu merkezleri arasinda cok cesitli etkilesimler vardir. Ani gurultude refleks halinde kafa sese dogru doner, gozler o tarafa yonelir uykudan sicrama halinde kalkilir, vb.

Bir takim yoneticilerin sandigi ve savundugu gibi gurultuyu alis­mak kolay degildir. Kaldi ki gurultuye alisilsa bile yan etkilerinden kur­tulma olasiligi hemen hemen yoktur.

Makinalasmanin yogunlasmasi nedeniyle giderek artan gurultu ve cogu kez onunla birlikte gelen titresimin olumsuz etkileri sadece fizyolo­jik nitelik tasimaz. is gorenin sinir sistemi ve ruhsal yapisi uzerinde izle­ri cok zor silinebilecek etkilerde yaratir. Gurultuyu zararli etkileri acisindan su araliklarda incelemek ola­naklidir:

• 30-65 dB(A) gurultu araligi:   Kisinin gurultunun kaynagi ile olan iliskisi, yaptigi is, ruhsal ve fi­ziksel durumu bu siddetteki gurultude rahatsiz olup olmayacagim belirl­eyen faktorlerdir.
• 65-90 dB(A) gurultu araligi:  Psisik reaksiyonlarin yaninda dolasim bozukluklari da bu gurultu duzeyinde soz konusudur. Bunlar kisinin gurultuden etkilenme derece­sinden ve gurultuye olan alismisliktan  bagimsiz olarak olusur.
• 90-120 dB(A) gurultu araligi:   Bu siddetteki bir gurultu uzun surerse kulakta kalici sagirliga ne­den olabilir. Etkisi belki gunler sonra ortadan kalkar.
• 120 dB(Al) ustu:   Bu duzeyde kisa bir sure icin bile duyma duyusu hasara ugrayabi­lir.

Artan gurultu duzeyi beceri gerektiren el isleri ve dusunsel calis­malarda, dikkatin toplanamamasi nedeniyle basari yuzdesi dusurmek­tedir.

Uygulamada bedensel islerde 80 desibeli gecen ses ortaminda is gucu verimi duser. Genel olarak cesitli islerde ust sinir olarak su degerler gecerlidir;

• Surekli ve yogun zihinsel calisma gerektiren islerde 50 desibel
• Buro ve benzeri islerde 70 desibel,
• Diger ve bedensel islerde 90 desibel.

Gurultu gecici kulak yorgunluguna ve sagirliga neden olur. Yogun ve yuksek frekansli net sesle, aniden patlama seklinde olusan ve uzun suren sesler tehlikelidir. ileri yaslarda bu risk daha da artar.  Tek bir tondan olusan gurultu,  cesitli tonlari kapsayanlardan daha cok rahatsizlik verir. Kisa araliklarla olusan gurultu, surekli gurultuden daha cok rahatsizlik verir. Gurultu sessiz ortamlarda daha etkilidir.

Gurultulerin is ?zerindeki Etkisi:
Endustride gurultu pek cok acidan onemli bir sorun olmaktadir. Oncelikle gurultu ortalama is gucunu, calisma verimliligini azaltici et­kide bulunur. Gurultu arttikca dikkatin toplanmasi zorlasmakta, beceri isteyen el islerinde ve dusunsel calismada verimlilik dusmektedir. Verimli bir ca­lismanin olabilmesi icin;

• Devamli dikkat isteyen el islerinde,
• Gostergelerdeki isaretlerin az belirli ve sinyallerin sik verildigi gozetleme islerinde,
• Cabukluk gereken islerde,
• Dusuncenin ve dikkatin bir noktada toplanmasi gereken zihinsel islerde, gurultunun is verimine olumsuz etkisi yaninda, is kazalari yonun­den de onemi buyuktur.

Gurultuler devamli kapsamli zihinsel calismalari engeller. Konusma gibi anlamli gurultuler basit islerdeki monotonlugu azaltir denebilir ise de kompleks zihinsel yogun calismalari olumsuz sekilde etkiler.

Ayrica gurultu is emniyeti acisindan soyle bir onem teskil eder;  bir makinanin cikaracagi anormal ses veya sesli ikaz isaretlerinin duyulmamasi ozellikle is guvenligi acisindan cok onemlidir.

Gurultunun Azaltilmasi Veya Onlenmesi:
Gurultu ve titresimin olumsuz etkilerini gidermek, hic degilse azaltmak icin bir dizi onlemler onerilmekte ve uygulanmaktadir. Orne­gin, duvar ve ekranlarin orulmesi, yankinin onlenmesi, gurultu kaynak­lari arasina kucuk levhalar ya da kalin kece konularak titresimin sinir­landirilmasi, kulaklara tampon yerlestirilmesi, kulak koruyucu kasklari kullanilmasi gibi. Gurultuye karsi alinabilecek tedbirleri soyle siralayabiliriz.

Gurultunun olusmasi engellenmelidir.

• Tasarim asamalarinda ses emici ic kaplamalarin kullanilmasina malzemelerin seciminde bu etmenin de dusunulmesine calisilmalidir.
• Etkili periyodik bakim programlari sonucu eskiyen bakimsiz makinalardaki gurultu de azaltilabilir.
• isin yapim yontemi icin sartlar uygun oldugu takdirde daha az gu­rultulu yontemler secilmeye calisilmalidir.
• Gurultunun yayilmasi onlenmelidir
• Gurultulu kaynaklar mumkun oldugu kadar isyerinin uzaginda ta­sarlanmalidir.
• Bunlarin yerlestirilecegi binalarin tavan ve dosemeleri ses gecirmeyen malzeme ile kaplanirsa, gurultuyle mucadele konusunda onemli bir adim atilmis olur.
• Ses emici akustik tugla ve sivalar, cam pa­muklari yuksek frekansli sesleri emer.
• Gurultunun kulaga gelmesi onlenmelidir
• Gurultunun kisisel koruyucu onlemlerle kulagi rahatsiz etmesi on­lenmeye calisilmalidir. Gurultulu yerlerde calisanlar mutlaka kulak ko­ruyuculari kullanmalidir.
• Kullanmayi ihmal veya ret edenler mutlaka uyarilmalidir. iyi bir kulak koruyucusu gurultuyu 25-40 dB’ e indirebil­mektedir.
• Gurultuyle savasta oznel duyarlilik son derece onemlidir. Gurul­tuye duyarli kisiler gurultulu yerlerde calistirilmamalidir. Mumkunse cok gurultulu yerlerde dogustan sagir elemanlarin calismasi saglanmali­dir. Bu ayni zamanda isyerlerinde belli alanda sakat calistirma yasasina uymaktadir.
• Ayrica gurultulu yerlerde calisanlara duzenli kontrollerden gecirilip duyma eksikligi gozlenenler, tekrar gurultulu yerlerde calistiril­mamalidir.
• Tum bu onlemler alinamiyor ve sonuc olumsuz ise, calisma suresi mumkun oldugu kadar kisa tutulmali, yeterli dinlenme araliklari ve­rilmeli isciler degisimli olarak calistirilmalidir

AYDINLATMA:
Isik, gozun duyarli oldugu elektro manyetik titresimlerin bir parcasidir. Diger bir ifade iler isik enerji pacaciklarinin dalgali yayilma olayidir. Endustri tesislerindeki aydinlatmalar, yapilan isin cinsine, calisilan alanin buyuklugune, yerlesme duzenine ve tavan yuksekligine  gore farkliliklar gosterir. istenilen aydinlatma kriterini saglayan cozumlerden en ekonomik olani tercih edilir.  Ekonomiklik analizinde sadece tesis masrafi degil, isletme ve bakim masraflari da goz onune alinmalidir.  Yaratilan kaliteli aydinlatma ile uretimin maksimum, is kazalarinin ise minimum olmasi amaclanir.

is turune veya bazi endustri kollarinda onerilecek aydinlatma sid­detleri icin aydinlatmayi belirleyecek birimlere ihtiyac vardir. Kandela ,  isik siddeti birimi; lumen isik akisi birimi; luks aydinlatma birimidir. Ayrica,  isik gucu, isik verimi, aydinlatma gucu, kontrastlik, gorunum acisi,  bakma suresi,  zeminin isikliligi, zeminin yapisi gibi verilere de ihtiyac vardir.

iyi bir aydinlatma ile bircok gereksinmeye yanit verirken genel ol­arak gereksinmelerden birine oncelik verilir. Hic kusku yok ki calisma yerinin yeterince isiklandirilmasi ile isin kolaylikla yapilmasi verimlilik arasinda yakin bir iliski vardir. iyi aydinlatma is basarimini arttirirken, kotu aydinlatma goz yor­gunluguna neden olarak is basarimini onemli olcude dusurur. Ozellikle iyi gormenin onemli oldugu, ince islerin uzunca sure yapildigi isyerle­rinde gorme konforuna ozen vermek ve bu konforu saglayacak tum ay­dinlatma ilkelerini gerceklestirmek yararli olur.

iyi Bir Aydinlatmadan istenen Ozellikler:
Isigin miktari ve kalitesi gorusu cok etkiler; bunun icin ince, hassas, hizli, devamli islerde isik verimli bir uretimin temel unsurudur. isyerlerinde iyi bir aydinlatmanin isyeri uzerine etkisi buyuktur. Aydinlatma sistemlerinde su ozelliklere dikkat etmek gerektirir.

• Aydinlatma siddeti  yeterli olmali,
• Aydinlatma butun alana esit yayilmali,
• Isik yonu ve golgelemeye dikkat edilmeli,
• Isik yansimalarindan kacinmali (goz kamasmasi),
• Kullanilan isigin niteligi uygun olmali,
• Aydinlatma sabit olmali (Titresim ve parlaklik degismeleri engel­lenmeli).
• is yerlerinde uygun renkler secilmelik yansima ve psikolojik et­ki),

Yeterli aydinlatma duzeyi isin turune gore degisir. Cesitli islere gore aydinlatma siddeti; depolama ambalaj icin 70-100lux ; kalite ve renk kontrol icin 2000lux; mekanik atolyelerde kaba isler icin 100lux; ortalama isler icin 200-300; ince isler ve kucuk parca rektifiyeleri icin 300-500lux; parca kontrolu icin 500-200lux; basin isleri icin 150-300lux; laboratuar icin 300lux; dikimevlerinde acik renk dikis icin 200-300lux; koyu renk dikis icin 300-1000lux; burolarda koridor, bekleme salonu ve lavabolar icin 70lux; arsiv, buro icin 150lux; elektrik hesap yapilan yerlerde 300lux olarak; demir islerinde, buyuk parcalar icin 70lux; orta ve kucuk parcalar icin 100lux olarak, vb. belirlenmistir.

Aydinlatma siddetini belirleyen etmenler arasinda calisanin yasi da onemlidir.

Aydinlatma Sistemleri:
Endustri tesislerinde uc tip aydinlatma sistemi kullanilir. Bunlar; genel aydinlatma, calisma duzlemlerinde yogunlastirilmis lokalize aydinlatma, lokal aydinlatmadir.

Genel aydinlatma:
Tum calisma alaninda makine ve bantlarin yerlesim konumlarina bakilmaksizin belli bir duzgunluk derecesi saglanarak yapilan aydinlatmadir. Isik kaynaklarinin ve armaturlerin secimi olasi montaj yuksekliklerine gore degisir.  

Montaj yuksekligi 2,5-3 m ise;

Ofis tipli bu tur binalarin tavanlari genelde duz ve beyazdir. Tavanlar isigin hacim icinde daha iyi yayilmasini saglayarak aydinlatmaya katkida bulunan elemanlardir. Bu tur binalarda en iyi cozum fluoresan lambali aydinlatmadir. Armaturler tavan esit aralikli bantlar veya kareler halinde yerlestirilebilir.

Montaj yuksekligi 3-4 m ise;

Yine fluoresan lambali ve reflektorlu armaturlerin kullanilmasi en iyi cozumdur. Armaturler genellikle pencerelere ve calisanlarin bakis dogrultularina paralel, calisma bantlari ve makine sirlarina dik olarak uzanan surekli veya esit araliklarla kesintili bantlar seklinde yerlestirilirler. iyi ekranlanmis armaturler bakis dogrultusuna dik olarak da yerlestirilebilirler. Ekranli armaturler dusuk verimi ve temizlik sorunlari dusunuldugunde il duzenin tercih edilmesi dogrudur. Calisma alanlarinin yer degistirme olasiligi olan hacimlerde armaturlerin kolayca hareket edebilecekleri rayli sistemlere monte edilmesi onerilir.

Montaj yuksekligi 4-7 m ise;

Genelde tavanlarda duz veya testere dis seklinde ya da duvarlarinin en ust kisimlarinda pencereler bulunmaktadir. Yapilan isin cinsine olursa olsun, gunduz saatlerinde bile dogal aydinlatma yeterli olmamakta yapay aydinlatmaya ihtiyac duyulmaktadir. 6m’ den  alcak montaj yuksekliklerinde tavana veya cati konstruksiyonuna monte edilmis ya da birkac metrelik aski cubuklari ile asilmis fluoresan lambali ve reflektorlu armaturler pencerelere dik veya paralel uzanan siralar seklinde yerlestirilmelidir. Gun isigi seviyesinin yuksek oldugu yerlerde, gun isigi kontrollu, isik akisi ayarlanabilen yuksek frekansli fluoresan lambali aydinlatma ekonomik bir cozum olmaktadir.

Montaj yuksekligi 6m.’yi astiginda ise;

Etkinlik faktorleri ve ekonomik omurleri daha yuksek olan diger desarj lambalarinin kullanilmasi isletme ve bakim giderlerinde onemli bir ekonomi saglamaktadir.  Endustri tesislerinde yuksek basincli civa buharli, rengi duzenlenmis yuksek basincli sodyum buharli ve metal halojen (halide) lambalar kullanilmaktadir. Secim yapilirken ekonomiden once yaratilan aydinlatmanin kalitesinin saglanmasina cok dikkat edilmelidir. Renk ayirim ozellikleri cok farkli olan bu isik kaynaklari hacimde yapilan  isin cinsine gore secilmelidir. Ornegin boya renklerinin ayirt edilmesi gereken alanlarda mutlaka metal halojen lambalar kullanilmalidir. Cok yuksege monte edilen bu kompakt lambalar noktasal  kaynaklar olusturduklarindan, aydinlatmanin duzgunlugunun saglanmasina ve sert golgelerin onlenmesine de ayri bir ozen gosterilmelidir. Bu isik kaynaklari reflektorlu high-bay diye adlandirilan armaturler icine yerlestirildikleri ve cok yuksege monte edildikleri icin gorus alanindaki kamasma tehlikesi buyuk olcude ortadan kalkmaktadir. Soz konusu high-bay armaturler dar veya genis acili isik dagilimina sahip olabilirler. Makinalarin veya yuksek elemanlarin  sik bulundugu alanlarda dar acili armaturlerin kullanilmasi avantajlidir. Diger taraftan kontrol panelleri, stok raflari gibi acikca gorulmesi gereken buyuk dusey calisma duzlemlerinin bulundugu alanlarda ise genis acili armaturlerin  kullanilmasi daha uygundur.

Montaj yuksekligi 7,0m’den fazla ise ;

Cok yuksek fabrika hacimlerinde armaturler tavana siralar halinde yerlestirilir. Bakim calismalari nedeniyle armaturlerin monte edildikleri duzleme vinc veya benzeri cihazlarla ulasilabilmelidir. ihtiyaca gore dar veya genis acili isik dagilimina sahip olabilen bu armaturlerin iclerinde gucleri 400 W’ dan buyuk olan yuksek isik akili desarj lambalari kullanilmaktadir. Yuksek guclu lambalarin kullanilmasi her zaman daha ekonomik olmaktadir. Bu nedenle duzgunluk kosullarinin saglanabildigi en yuksek guclu isik kaynaklari secilmelidir.

Yuksek dusey duzlemlerde yuksek aydinlik duzeylerine ihtiyac duyuldugunda ise, iclerinde 1 kW’ lik desarj lambalari bulunan asimetrik isik dagilimli projektor tipli armaturlerin bu duzlemlere yonlendirilmesi daha uygun olmaktadir.