Lokalize aydinlatma:

Calisma konumlarinin sabit oldugu hacimlerde genel aydinlatma yerine, calisma duzlemlerinde yogunlastirilmis lokalize aydinlatmanin tercih edilmesi bazi isletme ve bakim masraflari acisindan daha ekonomik olmaktadir.

Bu sistemde armaturler calisma duzlemlerinin uzerinde oldukca alcak seviyelere monte edilmektedir. Kamasma bu sistemde de cevredeki pariltinin genel aydinlatmadaki sinir degeri asmamasina ozen gosterilmelidir. Ayrica calisma duzlemlerinin arasindaki gecis yollarinin da rahatca gorme kosullarinin saglanabilecegi bir seviyede aydinlatmasi gerekmektedir.

Lokal aydinlatma:
Aydinlik duzeyi yuksek degerlerin genel aydinlatma ile tum hacimde saglanmasi hem teknik hem de ekonomik acidan cogu kez mumkun olmamaktadir. Boyle durumlarda normal duzeyde genel aydinlatma ile beraber, sadece uzerinde calisilan isin ve onun yakin cevresinin yogun olarak aydinlatildigi lokal aydinlatmalar soruna care olmaktadir. Bakilan is ile onun arka fonu arasinda iyi bir parilti kontrasti yaratarak gorme isini kolaylastiran lokal aydinlatma tek basina bir cozum olarak dusunulmemeli, her zaman genel aydinlatmanin tamamlayicisi olarak kullanilmalidir. Calisanlarin gozlerinde direkt kamasmanin olmasini onleyecek sekilde gerceklestirilen lokal aydinlatmada kullanilan isik kaynaklarinin cinsleri, renkleri ve yonleri iyi secilerek yapilan isin daha kolay gorunmesi saglanabilir.

Buyukce isyerlerinde pencereler ne kadar buyuk olursa olsun, gun­duz de yapay aydinlatma kacinilmaz olmaktadir. Ancak aydinlanma acisindan pek yarar saglamasa da bir calisanin is basindayken pencereyi gorebilmesi buyuk onem tasir. Pencereden 5 metre uzakta gun isiginin kayda deger bir fizyolojik etkisi bulunmasa bile, bu baglanti insanin za­man kavramina yardimci olur. Aksi halde psikomatik nedenlerden kay­naklanan vucut rahatsizliklari gorulebilir. Disariya goruntu baglantisini saglayan pencere, salonun yuzolcumunun en az % lO u buyuklugunde olmalidir. Kucuk bir isyerinin duzenlenmesinde cok kere su basit kurallar buyuk yarar saglar:

• Bir noktadan bakildiginda gokyuzu, bulutlar gozukmuyorsa gun isiginin sagladigi aydinlatma zaten yeterli degildir. Yapay aydinlatma ile takviyesi sarttir.
• Boydan boya pencere kapali bir salonda calisilan yerden gokyuzu gozukse bile su kural uygulanmalidir. Calisma zemini  ile pencerenin ust kenari arasindaki yukseklik farki iki ile carpilir. Soz konusu calisma noktasinin (tezgah veya masa) pen­cereden uzakligi bu sayidan fazla ise, gun isigi aydinlanmasi yine yeterli degildir.
• Genel dar ama yuksek pencereler, genis ama ust kenari fazla yuksekte bulunmayan pencerelerden daha avantajlidir.
• Doguya, guneye veya batiya bakan pencerelerde gunese karsi on­lemler alinmalidir. En iyi cozum distan kademesiz ayarlanabilir panjur takilmasidir Kotu hava kosullarina dayanabilen ayarli panjurlar pahali oldugu icin icten takildigi da gorulur. Fakat bu sicaga karsi hicbir korunma saglamaz ve sadece gunesin goz kamastirmasini onlemeye yoneliktir.Bazen de pencerelerin onune sabit izgara takilir. Bunlar gunesin du­rumuna gore ayarlanamadigi icin kapali havalarda iceriye giren gun isigi miktarini olumsuz yonde etkiler. Ayrica gunes isigindan korunmanin ge­reksiz oldugu saatlerde veya hava kosullarinda goruntuyu gereksiz yere kapattigindan psikolojik etkisi olumsuzdur. Gunesten koruyucu renkli takilmasi, icerisindeki renklerin algilanmasini etkilemeyecek koyulukta tonlara sahip oldugu icin uygun bir korunma yoludur. Ancak bu tip ko­ruyucu camlar da aydinlatmanin tumuyle yapay isiga dayali oldugu ve pencerenin sadece disariyla goruntu baglantisi olusturdugu buyuk burolar icindir.

Cogu isyerinde aydinlatma duzeni kademesizdir. Oysa aydinlat­mayi sadece gunduz yanacak ve gece ek aydinlanma saglayacak isik sis­temi olarak iki ayri elektrik devresi olusturacak harcama, saglanacaksa buyuk tasarrufun yaninda onemsiz kalir. Buyuk burolarin ozel bir soru­nu, is icin yeterli aydinlanma saglanmis olmasina karsin pencerenin ay­dinliginin goz almasi ve koyu golgeler olusturmasidir

Hava kararmaya basladiginda, en gec pencere aydinligi icteki ay­dinligin seviyesine yaklastigi zaman, gece aydinlatmasi tek veya birkac kademe halinde devreye sokulmalidir. Hava karardigi zaman buyuk bu­rolarda baska bir sorun daha ortaya cikar. Normal olarak ic tarafin ay­dinlanmasina agirlik verilmis oldugu icin aksamlari ic taraflar diger tar­aflardan daha aydinlik olabilir. Aydinlanma yonunun bu sekilde tersine donmesi ise butun isik, golge dagilmasini degistirir ve gunduz kosullari­na gore yerlesmis olan personelin calismasini cok zorlastirir. Gece aydin­latmasi ya duzgun bir isik dagilimi saglamali veya daha iyisi, gunduzdeki kosullara benzer bir isik dagilimi yaratmalidir, yani pencere yakinlarin­da daha yuksek aydinlik saglanarak isik yonu korunmalidir.

Hava karardiktan sonra da calisilan isyerlerinde acik renk perde kullanilmasinda buyuk yarar vardir. Geceleri pencereler simsiyah oldu­gundan icerideki isik pencereden disariya dagilir. Bu sekilde kaybedilen isik akisi onemli bir enerji harcamasina denk dustugu icin, isigin cogun iceriye dogru yansitacak acik renkte perdeler enerji tasarrufu demektir.

Gun isigi ile yapay isigin birlikte kullanildigi durumlarda, yapa isigin renginin gun isigi beyazina ozellikle yakin secilmesinde yarar vardir. Ayrica hava kararmayi basladigi sirada dis aydinlanma yeterli olsa bile gece aydinlanmasina gecilmelidir. Aksi halde, dis aydinlanmanin azalmasi kontrastin azalmasina, dolayisiyla gorusun zorlasmasina yol acar. Ayni nedenle motorlu tasitlarin farlari aksamlari henuz hava aydinlikken yakilmalidir.

Bir elemanin calistigi alanin cevresindeki isik calisma zeminindekinden fazla olmamalidir. Yakin cevredeki aydinlik calisma zeminindekinin ucte birinden, uzak cevredeki aydinlik da calisma zeminindekinin onda birinden dusuk olursa rahatsizlik kaynagi olur. Aydinlatmanin ve­rimliligi acisindan isyerinin acik renkte badana, acik renk esyalar ile donatilmasinda yarar vardir. Ancak ozellikle buyuk salonlarda tek duzelikten kacinilmalidir. Cevreyle kontrast icinde calisan kisiye farkli uzak­liklardaki nesnelerin yoklugu diger bakimlardan son derece uygun bir aydinlatmada bile bas agrilarina yol acabilir. Aydinlik farklarina adap­tasyon zorlugundan koridorlar bile personelin calisma aydinliginin en az onda biri gucunde aydinlatilmalidir.

Fluoresanlarla yapilan aydinlatmada biraz ozenli bir yerlestir­meyle asiri golgeler kolayca onlenir. Ancak bir isik dagilimi her zaman ideal degildir. Golgeler uc boyutlu gormeyi oldukca kolaylastirir. Bir yu­zeyin duzgun olup olmadigini duzgun bir isik dagiliminda anlamak zordur. Oysa sert golgeler yapan yonlendirilmis isik altinda yuzeydeki ku­cuk duzensizlikler yaptiklari golgelerle hemen kendini belli eder. Isik bir yuzeye cok egimli dustugu zaman golgeler olusur. Bazi yerlerde golgeler hemen hemen hic isik olmayan. koyuluktadir Koyu bolgeler, isik cok egimli dustugu zaman buyukce puruzlerde, hic isik almayan yerlerde ol­usur. Cogunlukla boylesi bir aydinlanma elverissizdir ve kesinlikle kaci­nilmasi gereken bir durumdur. Bu nispetteki egimli isiklandirma tekstil urunlerindeki dokuma hatalarini bulmak, metal yuzeylerin puruzlerini veya bombesini gormeye yarar. Buna karsilik cesitli urunlerin uzerinde­ki boyanin duzgun olup olmadigini veya renkli bir afisi degerlendirmek isteyecek bu tur golgelenmeler ve egimli isigin yol actigi yansimalar isi cok zorlastirir. Hatta isik yonlenisi dolayli aydinlatma yolu ile hemen he­men tumuyle ortadan kaldirilmalidir.

Aydinlatmada Dikkat Edilecek Hususlar:
Goz kamasmasi ve yansima:
Isik bollugunun tek basina yeterli olmadigi bilinen bir gercektir. Lambalar  calisanin gozunun kamasmasina yol acarak isini zorlastirab­ilir. Goz kamasmasinin nedeni goze gelen guclu isigin gozun koruyucu tabakasinda ve merceginde kirilmasi ve ag tabakasinin uzerindeki goruntuyu aydinlatmasidir.

Bir isik kaynagindan direkt olarak veya uzerine yansidigi bir par­lak yuzey araciligiyla goze gelen her isik kamasmaya yol acar: Goz ka­masmasinin ortaya cikmamasi icin normal calisma konumunda hicbir isik kaynaginin gorulmemesi ve ayrica isigin hicbir yuzeyin uzerinde parlama yapmamasi gerekir. Goz kamasmasini onlemenin birinci yolu goz dogrultusu ile isik kaynagi arasindaki aciyi arttirmak. (lambalari. yukseltmek veya tezgahin tepesine yaklastirmak), diger yolu ise uygun isik gucu dagilimi egrilerine sahip lambalar secmeye calismaktir.

Modern isiklandirmada karsilasilan en onemli sorunlardan birisi  yansimanin goz kamastirmasidir Isik parlak bir yerde baslangicta ki gucunu buyuk olcude kaybetse de, isik yansimasi ile goz dogrultusu arasindaki aci cok daha kucuk oldugundan, yansima yoluyla olan goz ka­masmasi dogrudan isik kaynagindakinden cok fazladir. Yansimanin zararli etkisinin azaltilmasinda basvurulan en kesin yontem, isyerinde calisma sirasinda yansitma ozelligi olmayan malze­melerin secilmesidir. Diger bir yolu da, yuzey parlakligi daha dusuk, daha genis yuzeyli lambalar kullanmaktir. isin turunden dolayi parlak malzemelerle calismak zorunlulugu varsa, yansima yoluyla goz kamas­masini onlemenin yolu dolayli isiklandirma duzeni ve isin turune uy­gun ozel bir isik kaynagi kullanmaktir. Yansima kamasmasini degerlen­dirmede mutlaka calismanin normal konumlarina yerlesilmeli, isik aydinlatma hesabi oyle yapilmalidir. Ozellikle penceresi olmayan yer­lerde goz kamasmasi cok daha rahatsiz edicidir. Bu nedenle penceresiz yerlerde bu konuda ozel bir titizlik gosterilmelidir.

Renk faktoru:
Renk ve isiklandirma birbiri ile cok yakin iliskisi olan iki konudur Renk konusunda gecerli uc temel prensip vardir;

• Isik kaynaklarinda maksimum fayda saglamak ve isigin duzgun sekilde yayilmasini saglamak icin renklerin yansitma ozelliklerinden yararlanilmalidir.
• Isik kontrasti gozu yordugundan, bu durum renklerle giderilmelidir.
• Renklerin psikolojik ozelliklerinden yararlanarak atolyelere veya burolara, sicak, serin ya da dinlendirici hava verilmelidir.

Beyaz fluoresan isigi insan psikolojisi uzerinde uyarici, faaliyete yo­neltici bir etki uyandirir. Bu psikolojik etkenden baska, gecici miyopluk ve hipermetropluk yarattiklari icin mavi ve kirmizi renkteki isiklardan kacinilmalidir. Parlak beyaz ile mavi-beyaz arasindaki renklerde ayni sekilde rahatsizlik vericidir. isyerinde sari-beyaz ile beyaz arasindaki 1isik tonlari kullanilmalidir.

Aydinlanma gucu yukseldikce isigin rengi gun isigi beyazina dogru kaymalidir. Aydinlanma gucu dustukce de sari-beyaza yakin tonlar ter­cih edilmelidir. Sari-beyaz tonlardaki yuksek aydinlanma gucleri (1000 luks ve fazlasi) yapaylik izlenimi uyandirir ve dusuk aydinlanmada fluoresan isigininki gibi rahatsizlik verir.

Isigin renginden baska renkleri gosterme ozelligi de onemlidir. Renkli isik altinda cisimlerin renklerinin degistigi bilinmektedir. Ancak ayni renkteki iki isigin da renkleri farkli gosterdiginin farkina genellikle varilmaz.

Duvarlar isik yansitma orani %60-75 olan , makinalar ise %15-20 olan renklere boyanmalidir. Eger duvarlar soluk sicak renklere boyanmis ise, makinalar soluk fakat soguk renklere boyanmalidir.  Sicak is yerlerinde duvarlara soguk renk makinalara sicak renk uygulamali. Dosemede beyaz bir zemin olursa o is yerinde genel bir serinlik ve ferahlik yaratilir. Uygulamada pratik olarak genellikle tavan ile duvarlarin ust kisimlari, isik yansitma ozellikleri dolayisiyla beyaz renkle boyanir.

Yorgunlugu onleme:
Tum aydinlatma kurallari cercevesinde yorgunlugu kaldirmak icin su noktalara dikkat etmek gerekir:

• Yeterince yuksek aydinlatmali sari-beyaz isik kullanmak.
• Cisimler cok kucuk veya kontrastlari dusukse ozel aydinlatma kosullari saglanmalidir.
• Monoton islerde firsat buldukca gozu birkac saniyeligine yum­mak veya islem aralarinda bazi zaman etrafta goz gezdirmek rahatlama saglar.
• Surekli yakma bakarak is yapanlarin birkac metre uzakliktaki nesnelere bakmasi yeterlidir. Buna karsilik normal olarak uzaga bakan­larsa (suruculer) firsat buldukca yakina bakmalidir.

iyi Aydinlatmanin Etkileri:

• iyi aydinlatma gorme keskinligini artirir.
• iyi aydinlatma ile is kazalari azalir. Algilama, karar verme ve uy­gulamanin cabuk ve daha gorulebilir bicimde yapilmasi sonucu, yorgun­lugun azalmasiyla kazalarda dusus olur.
• iyi aydinlatmayla iscinin basarisi artmaktadir. Aydinlatma sid­deti arttikca yorgunluk azalmakta, basari durumu artmaktadir.
• iyi aydinlatma is gormede cabukluk saglar. Uygun aydinlatma iyi gormeyi saglayarak bir isin daha kisa surede bitirilmesine yardim eder.

HAVA KOÃ?ULLARI:
insan vucudu devamli bir sicaklik dengesine sahiptir. Genellikle 370C civarinda bulunan vucut sicakligi, soguk havalarda oksijenle besin maddeleri yakilarak, sicak havalarda ise terleme fonksiyonu ile dengede tutulur. Sogukta kan dolasimi yavaslar, sicakta ise hizlanir. Vucut isi dengesinin bu sekilde korunmasi sinirlidir.  Havalandirmanin etkisi;

• Hastaliklar uzerinde;  etkisi isi 20’ den 35 dereceye yukseldigi za­man ozellikle maden iscilerinde solunum hastaliklarinin % 63 oraninda yukseldigi saptanmistir.
• Kazalar uzerinde etkisi: Isi 25 dereceyi gectigi zaman is kazalari­na % 40 arttigi gorulmustur.
• Yorgunluk uzerine etkisi: Toplam isi 25 derece ile 35 derece ara­sinda oldugu zaman calisma kapasitesi % 60 azalmistir.
• Basari uzerine etkisi: Isi 16 dereceden 24 dereceye yukseldiginde iscilerin verimi % 100’den % 74’e dusmustur.

is yerinde isinin yukselmesi kadar belirli duzeyin altinda dusmesi de is gorenlerin calisma verimini olumsuz yonde etkileyecek, isin yavasla­tilmasina ya da devamsizlik ve calisma isteksizligine yol acabilecektir.

insan vucudunun urettigi isi miktari kontrol edilemedigi icin, isi duzenlenmesi ancak cevreyle olan isi alisverisi ile saglanabilir.

Birimler Ve Kavramlar:

• Nem: Havada bulunan su buhari miktaridir.
• Radyant isi: Kati cevreden (cevredeki cisimlerden) yayilan sicakliktir.
• Efektif isi:  Cevredeki sicaklik tek bir degiskene bagli degildir. Nemin ve hava akim hizinin da sicakliga etkisi vardir.

Hava Kosullarinin Olcumu:
Havanin sicakligi termometre, nemi psikrometre veya higrometre ve akim hizi anemometre ile olculur. Hava kosullarinin ise etkisi incelenirken, sicaklik denildiginde ona etki eden nem ve hava akim hizi hata radyant isinin da sicakligi etkiledikleri unutulma­malidir.

Sicaklik ve basarinin dusmesi:
Calisilan yerdeki hava kosullari ne kadar calisana uygun olursa, calisan o kadar kendini rahat hisseder. Bit durumda dusunme ve calisma kapasitesi basarisi artan isgucu verimli calisir.  Yuksek sicaklik gibi dusuk sicakligin da calisma basarisi uzerine olumsuz etkileri vardir. Dusuk sicaklikta algilama ve reaksiyon suresi uzar. Ellerin becerisi azalir. Dusuk sicakligin etkisi yuksek sicakligin et­kisinden daha azdir. Dusuk sicaklikta daha fazla giyinerek etkiler azalti­labilir~

Sicaklik ve is kazalari:
Yuksek sicaklik usanmaya, cabuk kizmaya, dikkatin azalmasina neden olup is kazalarinin artmasina yol acar. Ozellikle cok dikkat isteyen islerde, is fazla yorucu olmasa bile belli bir sicakliga kadar kaza sayisi sabit olmakta, bu sicakliktan daha ust degerlere dogru ise kaza sayisi artmaktadir.  Ortamin, normalin ustunde sicak olmasi ile su olumsuz ozellikler ortaya cikabilir;

• Bikkinlik,
• Sinirlilik,
• Dikkatsizlik,
• Hatalarin yogunlasmasi,
• Zihinsel calismalarda yerini dusuklugu,
• Yetenek ve becerilerin azalmasi,
• is kazalarinin fazlalasmasi,
• Agir bedensel islerde verim dusuklugu,
• Vucutta su ve asit-tuz dengesinin bozulmasi,
• Kan dolasiminin zorlasmasi,
• Yorgunluk.

Sogukta ve sicak ortamda calismak, is veriminin dusmesine neden olur. Sogukta calisma, uygun giyim ile belli olculerde telafi edilebilmek­tedir. bu bakimdan sicak ortamda calismak, daha fazla sorunlar ortaya cikarmaktadir.

Calisma ortamina hava nem orani da etki etmektedir. Nem, havada bulunan su buhari miktaridir.

Calisanlarin uzerindeki fizyolojik olaylar, is basarisini buyuk ol­cude etkiler. Basari ve fizyolojik faaliyetler iliskisi icin yapilan bir aras­tirma sonucunda, is basarisinin sicakliga ve havadaki nem oranina bagli oldugu anlasilmistir.

Zihinsel faaliyet isteyen islerde ise, sicakliktan dolayi meydana ge­len gerilim, isteki basariyi etkiler. Bu gibi durumlarda, is basarisini, isin suresi, cinsi, kisilerin cevreye uyabilme derecesi ve egitim duzeyleri gibi faktorle de etkiler.

Calisilan isyerleri iyi bir havalandirmayi gerektirir. Ozellikle ku­cuk odalarda veya calisanlarin sayisinin fazla oldugu yerlerde havalan­dirmanin onemi buyuktur.

Hava Kosullarinin Ayarlanmasi:
?runun ve kalitenin artmasi icin isciye konforlu bir hava ortami saglanmalidir Hava cok soguk ve cok sicak olmamali, nemi uygun olma­li, hissedilir bir hava akimi olmalidir. Konforlu bir yerde calisan isci­nin rahat etmesi sonucu verimliligin artmasi dogaldir.

• is gucunun uzerinde calistigi doseme uygun bir malzeme ile ka­planarak yerden gelebilecek soguk onlenmelidir.
• Sicak isyerlerinde havalandirma ici dogal veya mekanik havalan­dirmadan yararlanilmalidir.
• Dogal havalandirma yetersiz kalirsa vantilatorlerden faydalanil­malidir. Tum isyerini havalandirmak pahali oldugunda sadece belli yerl­er havalandirilabilir. Ortam sicakligi cok yuksekse sadece havalandirma yetmeyeceginden, sogutma fazlasiyla isitma kaynaklari yerinde sogutul­malidir.
• Pencerelerden veya havalandirma deliklerinden gelen hava, isgu­cune ulasmadan once isitilacak sekilde isiticilarin konumu ayarlanmali­dir.
• Uygun bir isitma sistemiyle isyeri istenilen duzeyde isitilmalidir. isyerinin isitma duzeyi, cevrenin iklim kosullarina, icinde bulunulan mevsime, yapinin tipine, yapilan isin gerektirdigi kas calismasina, ure­tim surecine ve iscilerin giyinme aliskanliklarina baglidir.
• Isinan hava yukselir. Sicak havayi disariya atabilmek icin yerd­en ayarlanan cati pencereleri olmalidir.
• iyi bir havalandirma sisteminin kurulmasi gerekir.
• Calisma yerlerinin kuzeye bakan kisimlarinin yalitilmasi soguga karsi etkin bir onlemdir.
• isyerinin sicakligina uretim sureci neden oluyorsa, sistemden do­gan isinin ortama yayilmasini onlemek gerekir. Bu tur isi kaynaklari yapinin ortasina yerlestirilmemeli, isyerinin geriye kalan bolumlerinden ayrilmali, cikan isinin iscilere ulasmadan disariya atilma yollari arasti­rilmalidir.
• Isidan etkilenen kisiler ciltlerini ozel giysilerle, gozlerini gozluk­lerle korumalidir.
• Nemli veya nemsiz ortamin calisanin sagligini etkileyecek duzeyde oldugunda nem gucunu kontrol edebilen klimalar kullanilmalidir. Calis­ma sureci nedeniyle onlenemeyen nem durumunda az isci calistirilmali, dinlenme sureleri uzun ve sik olmalidir.
• Sicak havalarda az miktarda sivi icilmelidir. Cok soguk mesru­bat, hazmi zor olan sut, alkollu ickinin sicakta icilmemesi gerekir.
• isyerinde gerektigi vakit acilip kapanabilen cok sayida pencere bulundurulmalidir.
• Mumkunse asiri kas calismasi yapilmamalidir.
• Hic bir sey yapilamiyorsa isida calisan isci sayisi azaltilmali, ca­lisma suresi kisaltilmali, calisma suresi icinde uzun ve sik dinlenme suresi bulunmalidir.